घोडबंदर किल्ला -Ghodbunder For

ठाणे जिल्ह्यातील घोडबंदर येथील घोडबंदर किल्ला हा इतिहास, व्यापार आणि युद्धकलेचा अनोखा संगम आहे. वसईच्या इतिहासाशी जोडलेला हा किल्ला एकेकाळी पोर्तुगीजांचा महत्त्वाचा सैनिक तळ आणि व्यापार केंद्र म्हणून प्रसिद्ध होता. आज हा किल्ला पर्यटनप्रेमी, इतिहास अभ्यासक आणि छायाचित्रकारांसाठी आकर्षणाचे ठिकाण बनला आहे. हिरवाईच्या कुशीत, उल्हास नदीच्या काठावर उभा असलेला हा किल्ला अनेक शतकांच्या वारशाचा साक्षीदार आहे.घोडबंदर किल्ला हा पाहिण्यासाठी चांगला आहे.येथे पुर्वीच्या बांधकाम हे पाहिण्यास मिळते.आत्ता हि त्यांच सुंदरता आत्ता भव्य आहे.

१. किल्ल्याचा इतिहास

१.१ पोर्तुगीजांचा प्रवेश

१६व्या शतकाच्या सुरुवातीला पोर्तुगीज भारताच्या पश्चिम किनाऱ्यावर आले. व्यापार वाढवण्यासाठी त्यांनी किल्ले, चर्च आणि बंदरे उभारण्यास सुरुवात केली. वसई येथे आपलं मुख्य केंद्र उभारल्यानंतर त्यांनी जवळच्या व्यापारमार्गांवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी अनेक ठिकाणी सैनिकी तळ उभारले. यामध्ये घोडबंदर हे प्रमुख ठिकाण होते.

१.२ किल्ल्याचे रणनीतिक महत्त्व

घोडबंदर हे नावच त्याच्या व्यापारी इतिहासावर प्रकाश टाकते. “घोडे + बंदर” म्हणजेच घोड्यांचा व्यापार होणारे बंदर. अरेबियन देशांशी होणाऱ्या व्यापारात भारतीय घोड्यांची मोठी मागणी होती. म्हणून पोर्तुगीजांनी उल्हास नदीच्या काठावर हा किल्ला उभारून घोडे पाठविण्यासाठी सुरक्षित बंदर तयार केले.या किल्लेवरुन घोड्यांचा व्यापार हा मोठ्या प्रमाणात केला जात होता.यासाठी या किल्लेचे नाव हे घोडबदर पडले.जेव्हा पोर्तुगीज येथे सत्ता करत होते तेव्हा हा किल्ला त्यांच्यासाठी व्यापारासाठी खुप महत्त्वाचा होता.तसेच या ठिकाणी अनेक किल्ले हे पाहण्यासाठी मिळतात.

१.३ मराठ्यांचे स्वराज्यात समावेश

१७३७ मध्ये बाजीराव पेशव्यांनी वसई जिंकल्यानंतर घोडबंदर किल्ला देखील मराठ्यांच्या ताब्यात आला. यानंतर किल्ल्याचा उपयोग प्रामुख्याने प्रशासकीय कामकाज आणि सीमासुरक्षेसाठी झाला.

२. किल्ल्याची वास्तुकला

२.१ दगडी बांधकाम

किल्ल्याची भिंती मोठ्या दगडांनी आणि चुन्याच्या साहाय्याने बांधलेल्या आहेत. पोर्तुगीज किल्ल्यांमध्ये सामान्यतः दिसणारी जाड भिंत, गोलाकार बुरुज आणि तोफखाना घोडबंदर किल्ल्यातही पाहायला मिळतो.येथे भव्य अशा भिंती ह्या पाहण्यास मिळतात.

२.२ बुरुज आणि चौक्या

किल्ल्याच्या चौफेर उंच बुरुज उभारलेले होते. हे बुरुज नदीकाठचे आणि स्थलमार्गाचे दोन्ही दृश्य स्पष्टपणे पाहू शकत. किल्ल्यातील काही बुरुज आजही मजबुतीने उभे आहेत.चौफेर ह्या खुप जुन्या आहे.मात्र आत्ता हे पाहिण्यास मिळते व भव्य असे दिसते.

२.३ अंतर्गत रचना

किल्ल्यात खालील गोष्टी आढळतात—

• प्रशासकीय इमारतींचे अवशेष
• सैनिकांचे निवासस्थान
• घोड्यांचे तबेले (Horse stable) यांचे अवशेष
• चर्च किंवा प्रार्थनास्थळाचे खांब व भिंती

३. घोडबंदर किल्ल्याचे सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक महत्त्व

३.१ व्यापारकेंद्र म्हणून ओळख

घोड्यांचा व्यापार, मसाले, नारळ, कोरडे मासे, कापड यांचा व्यापार या बंदरावरून होत असे. यामुळे घोडबंदर हा कोकणातील व्यावसायिक केंद्र म्हणूनही प्रसिद्ध होता.या परिसरात व्यापारा करीता खुप मोठ्या प्रमाणात येत असतात.हा किल्ला व्यापारकेंद्र म्हणून ओळखला जातो.

३.२ मराठा-पोर्तुगीज संघर्षाचे स्मारक

घोडबंदर या किल्ल्यावर अनेक सत्ता यांच्या राज्या होते या साठी हा किल्ला वेगवेगळ्या भागात मोडला जातो ह्या आपल्याला पाहिला मिळते या किल्ल्यावर मराठे, पोर्तुगीज आणि नंतर इंग्रज यांची सत्ता आली. त्यामुळे हा किल्ला तीन वेगवेगळ्या राजवटींचा इतिहास सांगतो.यासाठी हा किल्ला आत्ता पाहण्यासाठी खास म्हणता येईल.आणि पाहण्यासारखा आहे.तुम्ही या किल्लेला नक्की भेट द्या.

३.३ स्थानिक पर्यटनाचे आकर्षण

निसर्गरम्य परिसर, नदीकाठचा वारा, हिरव्या झाडांच्या छायेत उभा असलेला किल्ला हे सर्व मिळून घोडबंदर आजचे लोकप्रिय पर्यटनस्थळ झाले आहे.
छायाचित्रण, प्री-वे‍डिंग शूट, ट्रेकिंग यासाठीही हे ठिकाण तरुणांमध्ये लोकप्रिय आहे.

४. घोडबंदर किल्ला

आज हा किल्ला महाराष्ट्र शासनाच्या पुरातत्त्व विभागाच्या अखत्यारीत आहे. किल्ल्यातील काही भाग जीर्णावस्थेत आहेत, परंतु अलीकडील काळात किल्ल्याच्या जतनासाठी अनेक उपक्रम राबवले जात आहेत. साफसफाई, लोखंडी संरक्षण, माहिती फलक लावणे यांसारखे काम सुरू आहे.आणि या ठिकाणा लोकांची जास्ता फिरण्यासाठी येत असतात.लोकांचा गर्दी ही पाहयला मिळते.येथे असलेले जुने बांदकाम हे खुप भव्य आहे.यासाठी येथे लोंक पाहिण्यासाठी येत आसतात.

५. घोडबंदर किल्ल्याची सफर (Travel Guide)

कसे जाल?

• ठाणे ते घोडबंदर – १३ किमी
• भाईंदर ते घोडबंदर – ७ किमी
• बस, ऑटो, कॅबने सहज पोहोचता येते.
• मुंबईहून Western Express Highway मार्गे सुमारे १ तासाचा प्रवास.

किल्ला पाहण्यासाठी सर्वोत्तम वेळ

या किल्लेवरती तुम्ही कधी ही जाऊ शकता पण या ठिकाणाचे वातावरणात नुसात गेला तर नक्की चांगला असते.तुम्हाला त्या नुसार गेल पाहिजे.

• ऑक्टोबर ते फेब्रुवारी – हवामान सुखद
• पावसाळ्यात परिसर अप्रतिम पण काही भाग घसरडे

किल्ल्यात पाहण्यासारखे

1. नदीकिनारा
2. पोर्तुगीज बुरुज
3. कमानी, खांब
4. जुने गोदाम आणि घोड्यांच्या तबेल्याचे अवशेष
5. सुंदर दऱ्या आणि हिरवाई

टिप्स

1. पाणी व हलका खाऊ बरोबर ठेवा
2. किल्ल्याच्या तुटलेल्या भागांवर चढू नका
3. स्वच्छता राखा
4. छायाचित्रणासाठी सकाळ-संध्याकाळ उत्तम

पोर्तुगीजांच्या काळातील हा किल्ला पाहिण्यासाठी खुपचं सुंदर आहे.याठिकाणी लोक हे मोठ्या प्रमाणात येत असतात.हा किल्ला ठाणेमध्ये येतो. यासाठी आणि येथे लोक हि मोठ्या प्रमाणत येत असतात.

घोडबंदर किल्ला हा फक्त एक प्राचीन किल्ला नाही—तो पोर्तुगीजांचे व्यापारजाळे, मराठ्यांची लढाई, स्थानिक सांस्कृतिक बदल आणि इतिहासातील उतार-चढाव यांचा जिवंत पुरावा आहे. नदीकिनारी उभा असलेला हा किल्ला आजही भूतकाळाच्या अनेक कथा सांगतो. ठाणे-वसई परिसराला भेट देताना घोडबंदर किल्ला हा इतिहासप्रेमींसाठी तसेच निसर्गप्रेमींसाठी नक्की पाहण्यासारखा आहे.

.

.

.