वारली चित्रकला (Warli Painting) ही भारतातील एक अतिशय जुनी आणि पारंपरिक लोककला आहे. ही कला जास्त महाराष्ट्रातील वारली आदिवासी जमातीशी संबंधित आहे. वारली जमात प्रामुख्याने पालघर, ठाणे, नाशिक आणि गुजरातच्या काही भागांत राहते. ही कला केवळ चित्रकलेपुरती मर्यादित राहिली नाही तर, ती आदिवासी जीवनशैली, निसर्गाशी असलेले नाते, सामाजिक एकोपा आणि श्रद्धा यांचे प्रतिबिंब आहे. वारली कलेत रंगांची झगमग नसते, पण त्यातील साधेपणातच तिचे खरे सौंदर्य दडलेले आहे.
Table of Contents
वारली चित्रकला उत्पत्ती आणि ओळख
वारली पेंटिंगचा उगम महाराष्ट्रातील वारली आदिवासी जमातीत झाला. ही जमात प्रामुख्याने पालघर, ठाणे, नाशिक आणि गुजरातच्या सीमावर्ती भागांत आढळते. पूर्वी वारली चित्रे घरांच्या भिंतींवर, तसेच लग्न, सण-उत्सव, पीक कापणी किंवा धार्मिक विधी यावेळी काढली जात. ही चित्रे देवपूजा किंवा शुभ प्रसंगाचे प्रतीक मानली जात.
वारली चित्रकला कशी काढली जाते?
वारली चित्रकला काढण्याची पद्धत अतिशय सोपी असून त्यामागे खोल अर्थ दडलेला असतो. पुर्वी लोक ही वारली पोंटिग काढण्यासाठी खाली असलेल्या विविध पध्दतीचा वापर करत असत.पण आत्ता मात्र यांच्यात बदल झालेला दिसुन येतो. टप्प्याटप्प्याने सविस्तर माहिती दिली आहे.
१) लागणारे साहित्य
पारंपरिक वारली चित्रकलासाठी फारसे साहित्य लागत नाही:आत्ता या साहित्याचा जास्त वापर हि केला जात नाही.
- मातीची भिंत, कागद, कापड किंवा कॅनव्हास
- तांदूळ
- पाण
- गोंद (नैसर्गिक डिंक किंवा फेव्हिकॉल)
- ब्रश, काडी किंवा बांबूची निमुळती काडी
२) पांढरा रंग तयार करण्याची पद्धत
वारली चित्रकलामध्ये मुख्यत्वे पांढरा रंग वापरला जातो.पुर्वी यासाठी यांचा वापर केला जात असे पण आत्ता मात्र याचा कमी वापर होत आहे.कारण आत्ताच्या युगात मोठ्या प्रमाणात रंग हा उपलब्ध असतो.
- तांदूळ काही वेळ पाण्यात भिजवून बारीक दळले जातात.
- त्यात पाणी मिसळून घट्ट पेस्ट तयार केली जाते.
- टिकाव वाढवण्यासाठी थोडा गोंद मिसळला जातो.
ही पेस्ट म्हणजेच वारली चित्रांचा आत्मा मानली जाते.
३) पार्श्वभूमी तयार करणे
पारंपरिक पद्धतीत चित्रे मातीच्या भिंतींवर काढली जात.
माती, शेण आणि गेरू मिसळून भिंतीवर गडद तपकिरी किंवा लालसर रंगाची पार्श्वभूमी तयार केली जात असे.आणि या नंतर वारली चित्रकला ही काढली जात असे पण खुप सुंदर दिसत असे आत्ता सपेद कलरचा जास्त वापर केला जातो.
आजच्या काळात:
- चार्ट पेपर
- रंगीत कागद
- कॅनव्हास
- भिंती
यावरही वारली पेंटिंग काढली जाते.
४) चित्र काढण्याची मूलभूत रचना
वारली चित्रकलेत आकृती काढण्याची एक ठराविक शैली आहे:
- माणसाची आकृती दोन त्रिकोणांनी काढली जाते (वरचा आणि खालचा).
- डोके वर्तुळाने दाखवले जाते.
- हात-पाय साध्या सरळ रेषांनी काढले जातात.
- कोणतेही चेहरे, डोळे किंवा नाक दाखवले जात नाहीत.
ही साधी रचना मानवी जीवनातील समानता दर्शवते.
५) वारली चित्रांमधील विषय
वारलीचित्रकलामध्ये दैनंदिन जीवनावर आधारित विषय असतात: हि कला म्हणजे रोजच्या जीवनातील कला ही दाखवत असते.यासाठी ही कला रोजच्या जीवनातील कला दाखवली जाते.या करीता ही वारली कला खुप मह्त्तवाची आहे.
- शेती, पेरणी, कापणी
- नाचणारी माणसे (तारपा नृत्य)
- लग्न समारंभ
- झाडे, प्राणी, पक्षी
- सूर्य, चंद्र
- घरं, झोपड्या
चित्रांमध्ये निसर्ग आणि माणूस यांचे अतूट नाते या वारली चित्रकलाच्या माध्यमातुन दाखवली जाते.
६) तारपा नृत्याचे महत्त्व
वारली पेंटिंगमध्ये तारपा नृत्य फार महत्त्वाचे आहे.तारपा हा स्वताच्या हाताने तायार करतात आणि हा वाद्य हा त्यांच्या रोजच्या सण-वारात वाजवण्या याचा वापर केला जातो.
तारपा हे आदिवासी वाद्य असून, त्याभोवती गोलाकार नाचणारी माणसे दाखवली जातात.
हा नृत्यप्रकार:
- समुदाय एकता
- आनंद
- जीवनचक्र
७) रेषा आणि हालचाल
वारली चित्रांमध्ये:
- जाड किंवा बारीक रेषा
- पुनरावृत्ती आकृती
यांच्या साहाय्याने हालचाल दाखवली जाते.
चित्रे स्थिर न वाटता जिवंत आणि चालती-फिरती वाटतात.
८) शेवटचा टप्पा
- संपूर्ण चित्र पूर्ण झाल्यावर संतुलन पाहिले जाते.
- रिकाम्या जागा लहान चिन्हे किंवा रेषांनी भरल्या जातात.
- रंग पूर्ण वाळू दिला जातो.
वारली चित्रकला कुठे लोकप्रिय आहे?
१) महाराष्ट्रात
वारलीचित्रकला सर्वाधिक लोकप्रिय आहे:
- पालघर
- ठाणे
- नाशिक
या भागांत.
ग्रामीण आणि आदिवासी समाजात आजही ही कला जिवंत आहे.जपताना दिसुन येते.आत्ता या ठिकाणी मोठ्या प्रमाणात हि कला सणा-वारत साजरी केली जाते.वारली कला याला खुप महत्त्व हा दिसुन येते.
२) भारतात
आज वारली चित्रकला हि महाराष्ट्रा पूर्वी मर्यादीत नसुन आत्ता हि कला भातरतात कुठे हि दिसुन येत आहे.मोठ्या प्रमाणात हि कला या ठिकाणी दिसुन येत आहे.
- शाळा व महाविद्यालयांच्या अभ्यासक्रमा
- सरकारी कार्यालयांच्या भिंतींवर
- हॉटेल्स, रिसॉर्ट्स, संग्रहालये
- हस्तकला प्रदर्शनांमध्ये
३) परदेशात
वारली चित्रकलाने आंतरराष्ट्रीय स्तरावरही ओळख मिळवली आहे:
- युरोप
- अमेरिका
- जपान
येथील आर्ट गॅलरी आणि भारतीय सांस्कृतिक कार्यक्रमांत वारली कला सादर केली जाते.होम डेकोर, फॅशन डिझाइन आणि आधुनिक कलांमध्येही वारली शैली वापरली जाते.या साठी वारली कला याच्या मोठ्या प्रमाणात यांच्या मागणी ही येत असते.
वारली चित्रकलाचे महत्त्व
- भारतीय लोककलेचा अमूल्य ठेवा
- आदिवासी संस्कृतीचे जतन
- निसर्गाशी सुसंवादाचा संदेश
- साधेपणातून सौंदर्य दाखवणारी कला
वारली चित्रकला ही केवळ चित्रकला नसून, ती जीवन पाहण्याची दृष्टी आहे. साध्या रेषा, मर्यादित रंग आणि खोल अर्थ यामुळे वारली कला आजही तितकीच प्रभावी आहे. परंपरा जपत आधुनिकतेशी जुळवून घेतलेली ही कला भविष्यातही भारतीय संस्कृतीचा अभिमान राहील.या आत्ता वापर हा जास्त प्रमाणत होत आहे.कला खुप सुंदर आहे. वारली चित्रकला दिसण्यासाठी सुंदर आहे.
वारली चित्रकला ही महाराष्ट्राची सांस्कृतिक ओळख असून, आज ती देश-विदेशात प्रसिद्ध आहे. आधुनिक काळातही पारंपरिक कला जतन करून पुढील पिढीपर्यंत पोहोचवणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.यासाठी या कलेच्या जतन करणे खुप गरजेच्या आहे.आणि पुढच्या पिढी पर्यत राहील.
हा लेख आवडला का?