जिव्या सोमा मसे (Jivya Soma Mashe) हे महाराष्ट्रातील वारली चित्रकलेचे महान आदिवासी कलाकार म्हणून ओळखले जातात.
Table of Contents
जिव्या सोमा मसे यांचा जन्म ठाणे जिल्ह्यातील एका वारली आदिवासी कुटुंबात झाला. वारली कला ही पूर्वी फक्त भिंतींवर, सण-समारंभ आणि लग्नप्रसंगी काढली जात होती. पण जिव्या सोमा मसे यांनी या लोककलेला जागतिक ओळख मिळवून दिली.
महाराष्ट्राची आदिवासी संस्कृती ही अत्यंत समृद्ध असून तिच्या कलेत जीवनाचे खरे प्रतिबिंब दिसते. या संस्कृतीतील वारली चित्रकला आज जगभरात ओळखली जाते. मात्र ही ओळख सहज मिळालेली नाही. या लोककलेला आंतरराष्ट्रीय स्तरावर पोहोचवण्यामागे ज्या व्यक्तीचे सर्वात मोठे योगदान आहे, ते नाव म्हणजे जिव्या सोमा मसे. त्यांनी आपल्या कलेच्या जोरावर आदिवासी जीवनशैली, निसर्गप्रेम आणि सामूहिक संस्कृती जगासमोर मांडली.
जिव्या सोमा मसे यांचा जन्म ठाणे जिल्ह्यातील (सध्याचा पालघर जिल्हा) एका वारली आदिवासी कुटुंबात झाला. त्यांचे बालपण अत्यंत साधेपणात गेले. औपचारिक शिक्षण फारसे न मिळाल्यानेही त्यांच्या निरीक्षणशक्तीला आणि कल्पनाशक्तीला कोणतीही मर्यादा नव्हती. लहानपणापासून त्यांनी आपल्या सभोवतालच्या जीवनाकडे बारकाईने पाहिले — जंगल, शेती, प्राणी, सण-उत्सव, नृत्य आणि माणसांमधील नाते. हेच अनुभव पुढे त्यांच्या कलेचे मुख्य स्रोत ठरले.
वारली चित्रकला ही जास्ती-जास्त भिंतींवर काढली जाणारी कला होती. लग्नसमारंभ, सण आणि धार्मिक विधींमध्ये स्त्रिया भिंतींवर ही चित्रे काढत. सुरुवातीला या कलेला स्वतंत्र कलाप्रकार म्हणून मान्यता नव्हती. मात्र जिव्या सोमा मसे यांनी या परंपरागत कलेला नवे रूप दिले. त्यांनी प्रथमच वारली चित्रे कागद व कॅनव्हासवर काढली. हा बदल क्रांतिकारक ठरला, कारण त्यामुळे वारली कला गावांच्या चौकटीबाहेर पडून शहरांपर्यंत आणि पुढे जगभर पोहोचली.आत्ता मात्र हि चित्रकला यांच्या मागणी हि बाहेर देशात हि होत आहे.
जिव्या सोमा मसे यांच्या चित्रांचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यातील साधेपणा आणि सखोल अर्थ. त्रिकोण, वर्तुळ आणि चौकोन या मूलभूत आकारांचा वापर करून ते मानवी जीवनाचे विविध पैलू उलगडतात. त्यांच्या चित्रांत शेतकरी काम करताना, तारपा नृत्य करताना, स्त्री-पुरुषांचे दैनंदिन जीवन, प्राणी, झाडे आणि निसर्गाशी असलेले घट्ट नाते दिसते. या चित्रांत कुठलाही कृत्रिमपणा नसतो; ती थेट जीवनातून आलेली असतात.
रंगांच्या बाबतीतही त्यांची शैली वेगळी आहे. पांढऱ्या रंगाने मातीच्या किंवा गडद पार्श्वभूमीवर काढलेली चित्रे ही वारली कलेची ओळख आहे. मर्यादित रंगसंगती असूनही त्यांच्या चित्रांत प्रचंड जिवंतपणा जाणवतो. कारण या चित्रांतून आदिवासी समाजाचे तत्त्वज्ञान दिसते — निसर्गाशी सुसंवाद, सामूहिक जीवन, श्रमाला महत्त्व आणि साधेपणातला आनंद.
जिव्या सोमा मसे यांच्या कलेला लवकरच राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर मान्यता मिळू लागली. भारतातील अनेक मोठ्या शहरांमध्ये तसेच परदेशात त्यांच्या चित्रांचे प्रदर्शन भरवण्यात आले. यामुळे वारली चित्रकला ही केवळ लोककला न राहता जागतिक कला परंपरेचा एक महत्त्वाचा भाग बनली. अनेक तरुण कलाकारांनी त्यांच्या कलेपासून प्रेरणा घेऊन वारली कलेचा अभ्यास आणि प्रसार सुरू केला
थोडक्यात माहिती
वारली कलेतील योगदान
- त्यांनी वारली चित्रकलेला कागद व कॅनव्हासवर आणले
- माणूस, निसर्ग, प्राणी, शेती, नृत्य, सण-उत्सव यांचे अतिशय साध्या रेषांतून प्रभावी चित्रण
- त्रिकोण, वर्तुळ आणि चौकोन या आकारांतून जीवनदर्शन
राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय ओळख
- भारतातच नव्हे तर जगभरात त्यांच्या चित्रांचे प्रदर्शन झाले
- अनेक कलाकारांना वारली कलेची प्रेरणा मिळाली
- वारली कला ही केवळ भिंतीपुरती न राहता कलादालनांपर्यंत पोहोचली
जिव्या सोमा मसे यांना मिळालेल्या सन्मान
- भारत सरकारकडून पद्मश्री पुरस्कार (2011)
- अनेक राज्य व राष्ट्रीय पुरस्कार
महत्त्व
जिव्या सोमा मसे हे केवळ कलाकार नव्हते, तर
आदिवासी संस्कृतीचे प्रतिनिधी होते.
लोककलेला मान मिळवून देणारे महान व्यक्तिमत्त्व होते.
आजही “वारली चित्रकला” म्हटले की सर्वप्रथम जिव्या सोमा मसे यांचे नाव आदराने घेतले जाते.च्यांनी वारली लोकांची कला याला खुप पुढे घेऊन गेले.आत्ता हि कला मोठ्या प्रमाणात ओळखली जाते.वारली चित्रकला हि पालघर,ठाणे या जिल्हयात जास्त प्रमाणात दिसुन येते.
त्यांच्या उल्लेखनीय योगदानासाठी भारत सरकारने त्यांना २०११ साली पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित केले. हा सन्मान केवळ जिव्या सोमा मसे यांचाच नव्हता, तर संपूर्ण वारली आदिवासी समाजाच्या कलेचा गौरव होता. याशिवाय त्यांना अनेक राज्य व राष्ट्रीय पुरस्कारही प्राप्त झाले.
जिव्या सोमा मसे हे केवळ एक चित्रकार नव्हते, तर ते संस्कृतीचे संवाहक होते. आधुनिकतेच्या झगमगाटात लुप्त होत चाललेल्या लोककलेला त्यांनी नवसंजीवनी दिली. त्यांच्या कलेतून त्यांनी आदिवासी जीवनमूल्ये जपली आणि पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचवली.
आज “वारली चित्रकला” म्हटले की सर्वप्रथम जिव्या सोमा मसे यांचे नाव आदराने घेतले जाते. त्यांचे जीवन हे दाखवून देते की खरी कला मोठ्या साधनांतून नाही, तर अनुभव, निरीक्षण आणि प्रामाणिक अभिव्यक्तीतून जन्माला येते. म्हणूनच जिव्या सोमा मसे हे महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक इतिहासातील एक अजरामर व्यक्तिमत्त्व ठरले आहेत.
हा लेख आवडला का?